बंदिस्त शेळीपालन फायदेशिर; जाणून घ्या सविस्तर

किसानवाणी : शेळीपालन हा शेती पूरक व्यवसाय असून कमी भांडवल व कमी जागेत करता येतो. शेळ्यांना गाय, म्हैस या पेक्षा खूप कमी प्रमाणात खाद्य लागते. एका गाईला लागणाऱ्या खाद्यामध्ये जवळपास दहा शेळ्या जगू  शकतात. त्यामुळे अल्पभूधारक शेतकऱ्यांसाठी शेळीपालन हा व्यवसाय अत्यंत फायदेशीर आहे. शेळीपालनामध्ये बंदिस्त शेळीपालन प्रकार फायदेशिर आहे. यामध्ये शेळ्यांना लागणारा चारा त्यांच्या गोठ्यामध्येच पुरवला जातो.

बंदिस्त शेळी पालनाचे फायदे

  • शेळी आकाराने लहान असल्यामुळे जागा कमी लागते. त्यामुळे जागेचा व बांधकामास खर्च कमी येतो.
  • शेळी हा प्राणी कळपात राहत असल्यामुळे कळपाची वाढ झपाट्याने होते व लहान कळप घरातील स्त्रिया व मुले सहजपणे सांभाळू शकतात. त्यामुळे मजुरीचा खर्च वाचतो.
  • शेळी हा प्राणी अत्यंत काटक आहे व बंदिस्त जागेत शास्त्रीय पद्धतीने त्याचे संगोपन केल्यास रोगराईचे प्रमाण कमी होते.
  • औषध उपचारावरील खर्च कमी होतो. मरतुक कमी होते व त्यामुळे फायद्यात वाढ होते.
  • शेळ्यांसाठी कुठल्याही प्रकारची किमती खाद्य लागत नाही. शेतातील काही टाकाऊ पदार्थांपासून शेळीचे खाद्य तयार करता येते. त्यामुळे खाद्याचा खर्च कमी होतो.
  • शेळ्या चारायला सोडल्याने शेतकऱ्यांच्या पिकांचे नुकसान करतात. तसेच जंगलातील झाडेझुडपे यांचे नुकसान होते. तसेच शेळीला जखम व्हायची शक्यताही वाढते. हे सगळे नुकसान टाळण्यासाठी बंदिस्त शेळीपालन हा प्रकार फायदेशीर आहे.

बंदिस्त गोठा बांधताना घ्यावयाची काळजी

  • आपल्या देशांमध्ये वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगळ्या प्रकारचे हवामान असल्यामुळे गोठा बांधण्याच्या ठिकाणी त्या त्या भागातील हवामानानुसार, पोटातील वायू विसर्जनाचा विचार करून बांधकामाचे साहित्य निवडावे.
  • बांधकाम करताना वापरासाठी स्थानिक व सर्वसाधारण उपलब्ध असलेल्या साहित्याची निवड करावी.
  • शेतातील टाकाऊ पदार्थ, गव्हाचे काड किंवा भाताचे काड, ज्वारी बाजरीचे कांड, सिमेंट पत्रे, लोखंडी पत्रे यांचा वापर करावा. सर्वसाधारणपणे सूर्यप्रकाश व पावसापासून संरक्षण होईल अशा प्रकारचे छप्पर निवडावे.
  • गोठा पूर्व पश्चिम दिशेत बांधावा. गोठ्यामध्ये शुद्ध हवा सतत खेळती राहावी. त्यामुळे गोठ्यातील उष्णता,कार्बन वायू, धूळ, आद्रता गोठ्यातून बाहेर पडण्यास मदत होते. म्हणूनच गोठा बांधतांना त्याच्या मध्यावर उंची जितकी जास्त करता येईल तितकी ठेवावी. सर्वसाधारणपणे 15 ते 18 फूट उंची ठेवावी.
  • शेळ्यांना सतत कोरडी जमीन उपलब्ध होईल याकडे लक्ष देण्यात यावे. तसेच मलमूत्र स्वच्छ करता येण्याजोगी जमीन ठेवावे. व्यायामासाठी शेळ्यांना सर्वसाधारणपणे तेवढ्याच जागेची आवश्यकता असते. ही जागा गोठ्याच्या एका बाहेरच्या बाजूला ठेवावी. त्यावर छप्पर बांधायची गरज नाही.
  • गोठ्याच्या अवतीभवती सावलीसाठी मोठी झाडे लावावीत. खाद्य देण्यासाठी एका बाजूला लाकडी फळ्यांचा वापर करून करून गव्हाण तयार करावे. गव्हाणामध्ये शेळ्या आत जाऊन खाद्याची नासाडी करू नये म्हणून आडव्या बांबूचा उपयोग करावा. दुसऱ्या बाजूला जवळपास तीन फूट उंचीवर हिरवा चारा बांधावा. अशी व्यवस्था केल्यास शेळ्यांच्या नैसर्गिक सवयीप्रमाणे त्यांना हिरवा चारा खायला मिळून त्यांना मानसिक समाधान लाभते.